การผ่าตัดเอ็นไขว้หน้า (ACL) แบบส่องกล้อง แผลเล็ก ฟื้นตัวไว
- เอ็นไขว้หน้าเมื่อขาดแล้ว ไม่สามารถสมานเองได้ ดังนั้น การรักษาจึงเป็นการผ่าตัดแบบส่องกล้องสร้างเส้นเอ็นใหม่ทดแทน ไม่ใช่การเย็บซ่อมเส้นเดิม
- การผ่าตัดแบบส่องกล้อง แผลมีขนาดเล็กเพียง 2-3 เซนติเมตร 1 แผล และแผลส่องกล้อง 1 เซนติเมตร 2 แผล พักฟื้นในโรงพยาบาลเพียง 2 วัน และมีอัตราความสำเร็จสูงถึง 90-95%
- ปัจจัยที่กำหนดผลลัพธ์ของการผ่าตัดมากที่สุดนอกจากการผ่าตัดแล้ว ยังมีเรื่องของความสม่ำเสมอในการทำกายภาพบำบัดหลังผ่าตัดของผู้ป่วย
- ผู้ป่วยส่วนใหญ่สามารถกลับมาเล่นกีฬาได้ในช่วง 9-12 เดือนหลังผ่าตัด หากทำกายภาพบำบัดได้อย่างครบถ้วนและมีวินัย
เอ็นไขว้หน้า หรือ ACL (Anterior Cruciate Ligament) เป็นหนึ่งในเส้นเอ็นสำคัญของข้อเข่า จากเอ็นข้อเข่าทั้งหมด 4 เส้น แต่ละเส้นทำหน้าที่แตกต่างกัน บางเส้นสามารถสมานตัวได้เองหากได้รับบาดเจ็บ แต่สำหรับเอ็นไขว้หน้านั้น หากขาดแล้วจะไม่สามารถสมานตัวได้เอง และหากเส้นเอ็นนี้ขาดจะทำให้เกิดอาการเข่าหลวม ส่งผลให้ไม่สามารถเล่นกีฬาที่ต้องเปลี่ยนทิศทางได้อย่างมีประสิทธิภาพ ทั้งนี้การบาดเจ็บของเอ็นไขว้หน้าไม่ได้เกิดขึ้นเฉพาะจากการเล่นกีฬาเท่านั้น แต่ยังสามารถเกิดได้จากอุบัติเหตุในชีวิตประจำวัน เช่น การก้าวพลาด หรือการล้มและเกิดการบิดหมุนของเข่ากะทันหัน ดังนั้นเมื่อเกิดการบาดเจ็บขึ้น จึงมักเกิดคำถามว่าต้องผ่าตัดหรือไม่ และต่อไปนี้คือการไขข้อข้องใจเกี่ยวกับการผ่าตัดเอ็นไขว้หน้าและคำถามที่เกี่ยวข้อง
Table of Contents
Toggleการผ่าตัด ACL Reconstruction คืออะไร และรักษาอะไรได้บ้าง
การรักษาเอ็นไขว้หน้าขาดด้วยการผ่าตัดไม่ใช่การเย็บซ่อมเส้นเอ็นเดิม (Repair) แต่เป็นการนำเส้นเอ็นจากส่วนอื่นในร่างกายมาสร้างเป็นเอ็นไขว้หน้าเส้นใหม่ทดแทน (Reconstruction) เนื่องจากเส้นเอ็นไขว้หน้าเมื่อขาดแล้วขาดเลย ไม่สามารถซ่อมแซมหรือเย็บให้ติดกันได้
การผ่าตัดจึงเริ่มต้นด้วยการนำเศษเส้นเอ็นเดิมที่ขาดออกไปทั้งหมด แล้วนำเส้นเอ็นบางส่วนจากตำแหน่งอื่นในร่างกายของผู้ป่วยเองมาใส่ทดแทน (Autograft) เนื่องจากช่วยลดความเสี่ยงการติดเชื้อและผู้ป่วยยอมรับได้ดีกว่า ซึ่งแบ่งออกเป็น 3 ชนิดหลัก ได้แก่
1. เอ็นข้อพับเข่าด้านหลัง (Hamstring Tendon)
สำหรับการผ่าตัดด้วยการใช้เอ็นข้อพับเข่าด้านหลัง ได้รับความนิยมสูงสุดในปัจจุบัน เนื่องจากปัญหาหลังผ่าตัดน้อย เหมาะสำหรับคนทั่วไปและนักกีฬาสมัครเล่น ทั้งนี้ก็มีงานวิจัยระบุว่า อาจส่งผลให้ความเร็วในการออกตัววิ่ง (Sprint) ลดลงเล็กน้อยในนักกีฬาอาชีพ
2. เอ็นสะบ้า (Patellar Tendon)
ในส่วนของเอ็นสะบ้า มีความแข็งแรงเนื่องจากมีการตัดบล็อกกระดูกติดมาด้วยทำให้การสมานระหว่างกระดูกกับกระดูกเกิดขึ้นได้ไวกว่า แต่อาจพบปัญหามีอาการเจ็บแผลด้านหน้าเข่าเวลานั่งคุกเข่า และอาการชาบริเวณหน้าเข่าหลังผ่าตัดได้
3. เอ็นกล้ามเนื้อหน้าขา (Quadriceps Tendon)
เอ็นกล้ามเนื้อหน้าขา เริ่มได้รับความนิยมมากขึ้น เพราะเป็นเส้นเอ็นขนาดใหญ่และแข็งแรง เหมาะสำหรับนักกีฬาที่ต้องการความแข็งแรงสูง แต่จะมีรอยแผลเพิ่มเล็กน้อยบริเวณเหนือต่อสะบ้า
อาการที่บ่งบอกว่าเอ็นไขว้หน้าขาด
- อาการบาดเจ็บร่วมกับมีเข่าบิดหมุน (Knee Twisting Injury) ซึ่งสามารถเกิดได้จากทั้งอุบัติเหตุจากการเล่นกีฬา หรือจากอุบัติเหตุทั่วไป เช่น สะดุดหกล้ม ก็ได้
- ได้ยิน “Pop sound” ภายในข้อเข่าขณะเกิดอุบัติเหตุ เป็นตัวช่วยที่บอกว่าอาจจะมีเส้นเอ็นไขว้หน้าฉีกขาด
- อาการบวม เหยียดเข่าได้ไม่สุด ยืน หรือเดินได้ไม่เต็มที่ เนื่องจากหลังจากเส้นเอ็นไขว้หน้าฉีกขาดจะมีเลือดออกในข้อเข่า โดยอาการบวมของข้อเข่าเกิดขึ้นได้ 1-3ชม.หลังการบาดเจ็บ และอาการบวมจะค่อยๆยุบลงใช้เวลาประมาณ 2-4 สัปดาห์
หากปล่อยเอาไว้อาการบวมจะหายไป และสามารถเดินและเหยียดได้ปกติ แต่เมื่อเริ่มกลับมาใช้งานผู้ป่วยจะเริ่มรู้สึกถึงอาการเข่าหลวม เดินแล้วเข่าจะทรุด (Giving way) โดยเฉพาะเมื่อต้องเปลี่ยนทิศทางกะทันหัน เช่น การหมุนตัวเลี้ยว เปลี่ยนทิศทาง การลงบันได หรือทำกิจกรรมที่ต้องใช้เข่ารับน้ำหนักในมุมต่างๆ ซึ่งอาการนี้บ่งบอกว่าเส้นเอ็นไขว้หน้าที่ฉีกขาดนั้นไม่สามารถทำหน้าที่ได้ดังเดิม
แพทย์วินิจฉัยเอ็นไขว้หน้าขาดได้อย่างไร
การซักประวัติและตรวจร่างกาย
แพทย์จะเริ่มจากการซักประวัติการบาดเจ็บโดยละเอียด ทั้งกลไกการบาดเจ็บ อาการที่เกิดขึ้น ความต้องการการใช้งานและผลกระทบต่อการใช้ชีวิต
การทดสอบความมั่นคงของข้อเข่า
ทำการตรวจร่างกายเพื่อประเมินความหลวมของข้อเข่าด้วยการทดสอบเฉพาะ เช่น
- Lachman Test
- Anterior Drawer Test
- Pivot shift test
หลังจากได้ทราบประวัติร่วมกับได้ตรวจร่างกาย แพทย์ผู้เชี่ยวชาญสามารถวินิจฉัยเส้นเอ็นไขว้หน้าฉีกขาดได้เบื้องต้นจากขั้นตอนนี้
การตรวจด้วย MRI
การทำ MRI มีความจำเป็นในฐานะเครื่องมือยืนยันผลการวินิจฉัย โดยสามารถบอกรายละเอียดของโครงสร้างกระดูกและเนื้อเยื่อเส้นเอ็นต่างๆภายในข้อเข่าได้อย่างชัดเจน ทั้งสภาพของเอ็นไขว้หน้า หมอนรองข้อ และกระดูกอ่อน เป็นการช่วยยืนยันการวินิจฉัยของแพทย์ และได้ตรวจเช็กโครงสร้างเนื้อเยื่อต่างๆภายในข้อเข่าได้ครบถ้วน เพื่อนำไปวางแผนการรักษาหรือผ่าตัดต่อไป
เอ็นไขว้หน้าขาดต้องผ่าตัดไหม
กลุ่มผู้ป่วยที่ควรเข้ารับการผ่าตัด
ผู้ป่วยที่เหมาะสมกับการผ่าตัดสร้างเอ็นไขว้หน้าใหม่ ได้แก่
- ผู้ป่วยที่มีอาการเข่าหลวม (Functional instability) เช่น เข่าทรุด ขณะที่มีการใช้งานในชีวิตประจำวัน รวมไปถึงการเล่นกีฬาต่างๆ
- ผู้ป่วยอายุน้อย ที่มีความต้องการใช้งานข้อเข่าสูง (Active Lifestyle) เช่น เล่นกีฬาที่มีการเปลี่ยนทิศทาง กระโดดบ่อยๆ
- มีการบาดเจ็บ ฉีกขาดของอวัยวะอื่นๆในข้อเข่าร่วมด้วย (Associated Injuries) เช่น มีหมอนรองข้อเข่าฉีกขาดร่วมกับเส้นเอ็นไขว้หน้าฉีกขาด
- ผู้ป่วยที่ได้รับการรักษาแบบไม่ผ่าตัดมาครบถ้วนแล้ว แต่ยังมีอาการของข้อเข่าหลวมอยู่ (Failed Conservative Treatment) ทำให้รบกวนการใช้งานชีวิตประจำวัน
การรักษาแบบไม่ผ่าตัด
- เล่นกีฬาไม่หนัก
- ผู้ป่วยที่มีอายุมาก
เหมาะสำหรับผู้ป่วยที่มีอายุมาก มีกิจกรรมระหว่างวันน้อย หรือไม่มีอาการเข่าหลวมรบกวนในชีวิตประจำวัน อาจพิจารณารักษาแบบไม่ผ่าตัด โดยเน้นการทำกายภาพบำบัด เพื่อเสริมสร้างกล้ามเนื้อรอบข้อเข่าแทน แต่ก็มีข้อควรระวังคือต้องยอมรับความเสี่ยงเรื่องข้อเข่าเสื่อมด้วยเช่นกัน
การผ่าตัดเอ็นไขว้หน้าแบบส่องกล้อง (Arthroscopic ACL Reconstruction)
ปัจจุบันการผ่าตัดสร้างเอ็นไขว้หน้าใหม่ใช้มาตรฐานการผ่าตัดแบบส่องกล้อง (Arthroscopic Surgery) ทุกราย โดยศัลยแพทย์จะเจาะรูขนาดเล็กเพียง 1 เซนติเมตร จำนวน 2 ตำแหน่งบริเวณข้อเข่า เพื่อสอดกล้องและเครื่องมือผ่าตัดเข้าไป และมีแผลขนาดเล็กประมาณ 2-3 เซนติเมตรในการผ่าตัดเก็บเส้นเอ็น ส่งผลให้ผู้ป่วยเจ็บน้อย ฟื้นตัวเร็ว และสามารถกลับบ้านได้ในเวลาอันสั้น
การเตรียมตัวก่อนผ่าตัดเอ็นไขว้หน้า
การทำกายภาพบำบัดก่อนผ่าตัด (Pre-surgery ACL rehabilitation)
แพทย์จะแนะนำให้ผู้ป่วยทำกายภาพบำบัดเพื่อฝึกกล้ามเนื้อต้นขาให้แข็งแรง และทำให้ข้อสามารถขยับเหยียด-งอได้เต็มที่ ก่อนผ่าตัด โดยในผู้ป่วยบางรายที่กล้ามเนื้อยังไม่แข็งแรง แพทย์อาจแนะนำให้ฝึกกายภาพก่อนผ่าตัดประมาณ 1-2 เดือน เนื่องจากผลลัพธ์ของการผ่าตัด ACL ส่วนสำคัญขึ้นอยู่กับการทำกายภาพบำบัดและความแข็งแรงของกล้ามเนื้อของผู้ป่วย
การตรวจสุขภาพและงดน้ำงดอาหาร
ก่อนเข้ารับการผ่าตัด ผู้ป่วยต้องผ่านการตรวจสุขภาพทั่วไปเพื่อประเมินความพร้อม งดน้ำและอาหารอย่างน้อย 8 ชั่วโมงก่อนเวลาผ่าตัด ตามคำแนะนำของแพทย์
ขั้นตอนการผ่าตัดเอ็นไขว้หน้าแบบส่องกล้อง
ขั้นที่ 1. การระงับความรู้สึก
วิสัญญีแพทย์จะทำการบล็อกหลัง (Spinal Block) ร่วมกับการบล็อกเส้นประสาทเฉพาะจุด (Nerve Block) โดยการบล็อกหลังจะช่วยให้ผู้ป่วยไม่รู้สึกเจ็บปวดระหว่างผ่าตัด และการบล็อกเส้นประสาทเฉพาะจุดจะช่วยทำให้ระยะเวลาการระงับปวดออกไปได้นาน 24-36 ชม. หลังผ่าตัด ทำให้ในช่วงหลังผ่าตัด ผู้ป่วยสามารถลุกยืนและฝึกเดินได้โดยที่มีอาการเจ็บปวดรบกวนน้อย
ขั้นที่ 2. การส่องกล้องสำรวจข้อเข่า
ศัลยแพทย์จะเจาะรูขนาดเล็ก สอดน้ำเกลือเพื่อขยายพื้นที่ภายในข้อ และสอดกล้องที่มีกำลังขยายสูงเข้าไปประเมินความเสียหายของเอ็น หมอนรองกระดูก และโครงสร้างโดยรอบอย่างละเอียด
ขั้นที่ 3. การเตรียมเส้นเอ็น
ศัลยแพทย์จะผ่าตัดนำเส้นเอ็นจากตำแหน่งที่เลือกไว้ออกมา แล้วนำมาเย็บเพื่อเตรียมเป็นเส้นเอ็นทดแทนที่มีขนาดและความแข็งแรงที่เหมาะสม
ขั้นที่ 4. การใส่และยึดตรึงเส้นเอ็น
สำหรับการใส่และยึดตรึงเส้นเอ็น ศัลยแพทย์จะเจาะโพรงกระดูกทั้งด้านบนและด้านล่าง นำเส้นเอ็นที่เตรียมไว้สอดเข้าไป และยึดตรึงให้แน่นหนาด้วยกระดุมแขวนเส้นเอ็น ซึ่งมีข้อดีกว่าการใช้สกรูแบบเดิมตรงที่ป้องกันความเสียหายต่อเส้นเอ็น ลดโอกาสที่เส้นเอ็นจะบิดเคลื่อนตำแหน่ง และมีความมั่นคงสูงกว่า
ขั้นที่ 5. การตรวจสอบความเรียบร้อย
ศัลยแพทย์จะทดสอบความตึงหย่อน และทดสอบการงอ เหยียดข้อเข่า เพื่อให้มั่นใจว่าเส้นเอ็นอยู่ในตำแหน่งที่เหมาะสมและใช้งานได้ดี ก่อนทำการเย็บปิดแผล ซึ่งการผ่าตัดทั้งหมดจะใช้เวลาประมาณ 1-2 ชั่วโมง
ข้อดีของการผ่าตัดเอ็นไขว้หน้าแบบส่องกล้อง
การผ่าตัดสร้างเอ็นไขว้หน้าใหม่แบบส่องกล้องมีข้อดีหลักๆ ดังต่อไปนี้
- แผลมีขนาดเล็กมาก เจ็บน้อยกว่าการผ่าตัดแบบเปิด
- ช่วยให้ข้อเข่ากลับมามั่นคง สามารถรับน้ำหนักและใช้งานเปลี่ยนทิศทางได้อย่างปลอดภัย
- ช่วยปกป้องหมอนรองกระดูกและกระดูกอ่อนรอบข้อมีโอกาสบาดเจ็บน้อยลง เนื่องจากเข่าหลวม
- อัตราความสำเร็จสูงถึง 90-95% และสามารถกลับมาเล่นกีฬาได้
- ฟื้นตัวเร็ว พักโรงพยาบาลเพียง 2 วัน และทำกายภาพบำบัดได้ทันที
การพักฟื้นและอัตราความสำเร็จ
ระยะเวลาพักฟื้นในโรงพยาบาล
หลังผ่าตัด ผู้ป่วยจะพักฟื้นในโรงพยาบาลไม่เกิน 2 วัน เพื่อเฝ้าระวังอาการ และเริ่มทำกายภาพบำบัดเบื้องต้น โดยในช่วง 1-2 วันแรก ฤทธิ์การบล็อกเส้นประสาทยังช่วยควบคุมอาการปวดอยู่ ทำให้ผู้ป่วยสามารถลุกยืนและฝึกเดินได้โดยรู้สึกเจ็บน้อย
ระยะเวลาการฟื้นตัวโดยรวม
- สัปดาห์ที่ 1-2: เดินโดยใช้ไม้ค้ำยัน ลงน้ำหนักบางส่วน ดูแลแผลไม่ให้ถูกน้ำจนกว่าจะตัดไหม เน้นลดบวมและฝึกเหยียดเข่าให้สุด
- สัปดาห์ที่ 3 ถึงเดือนที่ 3: เดินได้ตามปกติ โดยไม่ใช้ไม้ค้ำยัน เริ่มฝึกกล้ามเนื้อต้นขาได้บางท่า(Closed Chain Quadriceps Exercise) เช่น สควอทพิงกำแพง (Wall Squat) และ Leg Press
- เดือนที่ 3: เส้นเอ็นสมานตัวได้ดีแล้ว เริ่มออกกำลังกายกล้ามเนื้อต้นขาได้เต็มที่ (Open Chain Quadriceps Exercise) เช่น ปั่นจักรยาน และใช้เครื่องเตะขา (Leg Extension)
- เดือนที่ 5-6: เริ่มกลับมาวิ่งได้
- เดือนที่ 9-12: กลับมาเล่นกีฬาที่มีการเปลี่ยนทิศทาง เช่น ฟุตบอล บาสเกตบอล ได้ตามปกติ
อัตราความสำเร็จของการผ่าตัด
การผ่าตัดสร้างเอ็นไขว้หน้ามีอัตราความสำเร็จสูงถึง 90-97% ทั้งนี้ผลลัพธ์ที่ดีขึ้นอยู่กับความมีวินัยในการทำกายภาพบำบัดของผู้ป่วยเป็นสำคัญ เพราะแม้ศัลยแพทย์จะผ่าตัดได้มาตรฐาน แต่หากผู้ป่วยทำกายภาพบำบัดได้ไม่สม่ำเสมอ ผลลัพธ์ก็จะแตกต่างกันอย่างชัดเจน
การกลับมาใช้ชีวิตหลังผ่าตัดเอ็นไขว้หน้า
การกลับมาใช้ชีวิตได้อย่างเต็มที่หลังผ่าตัดขึ้นอยู่กับวินัยในการทำกายภาพบำบัดและความแข็งแรงของกล้ามเนื้อเป็นหลัก โดยทั่วไปผู้ป่วยจะสามารถกลับมาเดินได้ปกติ ทำกิจวัตรประจำวันทั่วๆไปได้ภายใน 3-4 สัปดาห์ ปั่นจักรยานได้ภายใน3เดือน และกลับมาเล่นกีฬาที่มีการเปลี่ยนทิศทาง เช่น บาสเกตบอล ฟุตบอล ได้ในช่วง 9-12 เดือนหลังผ่าตัด ซึ่งระยะเวลาดังกล่าวอาจแตกต่างกันในแต่ละบุคคลขึ้นกับการทำกายภาพบำบัดหลังผ่าตัดด้วย
ผ่าตัดเอ็นไขว้หน้าแล้วจะป้องกันข้อเข่าเสื่อมได้ไหม
เรื่องนี้เป็นข้อเท็จจริงที่สำคัญที่ผู้ป่วยควรทราบ คือ การผ่าตัดสร้างเอ็นไขว้หน้าใหม่ไม่ได้ช่วยป้องกันโรคข้อเข่าเสื่อมในระยะยาว เนื่องจากความเสี่ยงในการเกิดข้อเข่าเสื่อมดังกล่าวได้เกิดขึ้นตั้งแต่ตอนที่เกิดการบาดเจ็บครั้งแรกแล้ว ไม่ว่าผู้ป่วยจะตัดสินใจผ่าตัดหรือไม่ก็ตาม วัตถุประสงค์หลักของการผ่าตัดคือการทำให้ข้อเข่ากลับมามั่นคงแข็งแรง สามารถออกกำลังกายเล่นกีฬาได้ปกติในปัจจุบัน รวมถึงช่วยปกป้องหมอนรองกระดูกและกระดูกอ่อนไม่ให้ได้รับความเสียหายเพิ่มเติมจากการที่เข่าหลวม
คำถามที่พบบ่อยเกี่ยวกับการผ่าตัดเอ็นไขว้หน้า
ผ่าตัดเอ็นไขว้หน้า (ACL) เจ็บไหม?
ด้วยเทคนิคการส่องกล้องและการระงับปวดสมัยใหม่ ได้แก่ การบล็อกหลังร่วมกับการบล็อกเส้นประสาทเฉพาะจุด ผู้ป่วยจะรู้สึกเจ็บน้อยลง ความปวดจะอยู่ในระดับที่ควบคุมได้ด้วยยาแก้ปวดทั่วไป
เอ็นไขว้หน้าขาด รักษาแบบไม่ผ่าได้หรือไม่?
ได้ ในผู้ป่วยที่ทำกิจกรรมน้อยหรืออาการเข่าหลวมไม่ได้รบกวนชีวิตประจำวัน แต่ต้องยอมรับความเสี่ยงเรื่องการบาดเจ็บของหมอนรองข้อเข่า หรือกระดูกอ่อนเพิ่มเติมหากเข่ามีการทรุดซ้ำบ่อยๆ
หลังผ่าตัดต้องใช้ไม้ค้ำยันนานแค่ไหน?
โดยเฉลี่ยประมาณ 2-4 สัปดาห์ ถ้าเป็นการผ่าตัดสร้างเส้นเอ็นไขว้หน้าอย่างเดียว
บทความโดย นพ.กรกช ธรรมผ่องศรี ศัลยแพทย์ชำนาญการด้านเวชศาสตร์การกีฬาและข้อไหล่ และศัลยแพทย์ชำนาญการด้านเท้าและข้อเท้า
Reference:
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4628627/
https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/acl-injury/diagnosis-treatment/drc-20350744
https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/16576-acl-tear
ปรึกษาอาการก่อนนัดพบแพทย์
สรุปความประทับใจจากคนไข้จริง (Patient Testimonials)